فصل شانزدهم: اهمیت واجبات و محرمات و توجه یکسان به آنها 

انسان کمال جو که در پی ایجاد تغییر در شرایط زندگی خویش است از منظر دین بایسته است که برخی کارها را انجام دهد و در مقابل، از برخی کارها نیز پرهیز کند. او باید مجموعه ای از معارف را دریابد و آنها را در زندگی خود به کار برد. این معارف شامل معرفت به حقیقت امور و خوبی و بدیِ آن است. کارهای خوب او را به سر منزل مقصود نزدیک می کند و کارهای ناشایست او را از هدف خود دور می سازد. پس آدمی باید توانِ خود را مصروف این دو کار کند: عمل به واجبات و ترک محرّمات. روشن است که این دو برای رسیدن به هدف لازم است و نمی توان یکی را انجام داد و دیگری را وانهاد. صرف انجام دادن کارهای خوب به مقصود دستیابی به فضیلت ها انسان را فاضل نمی کند. انسان فاضل از دست یازیدن به گناه ها و منهیّات خودداری می کند؛ هر چند که توانایی انجام دادنِ آن را نیز داشته باشد. برای مثال آنگاه که شخصی در معرض آسیب رساندن به دیگران قرار گیرد، هرچند از توانایی و قدرت جسمی بالایی برخوردار باشد یا صاحب سلطه و مقامی باشد، نباید از توانایی خویش در این راه استفاده کند.

پس انسان قوی نباید قدرت خویش را امتیازی برای خود به شمار آورد و از آن برای آزار دادن دیگران بهره گیرد. و نیز حاکم و والیِ مردم نباید فریفته ی مقام خود گردد و در دوران سلطه ی خویش به رعیّتش ستم کند. حال آنکه با مطالعه ی تاریخ اسلام به نمونه های چشمگیر بسیاری از رفتار پیشوایان دینی مان بر می خوریم که چگونه در عین آنکه زمامداری امور حکومتی یا اخلاقی یا عرفی مردم را دارا بودند، ولی هرگز در این سمت خود به کسی ستم روا نداشتند.

در میان یکی از سخنرانی های مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله که عنوان آن «امام خود و حقوق واجب بر خود را بهتر بشناسیم» بود، در این باره فرمود:

«امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام کسی را که قصد مبارزه با او داشت تا می توانستند ابتدا موعظه و نصیحت می کردند و بسیار سعی می نمودند جلوی جنگ و خونریزی را بگیرند. البته این غیر از مواعظی بود که به صورت فردی یا در میان جمع و جز آن بیان می کردند، که خود سهم بزرگی در آگاهی بخشی به مردم و نیز دشمنانشان می داشت. اما به هر حال اگر کار به جایی می رسید که طرف مقابل به حضرت هجوم می برد و می خواست بجنگد، حضرت فقط به دفاع از خود بر می خواستند و نه بیشتر. نیز هنگامی که دشمن ایشان شکست می خورد یا از جنگیدن دست می کشید، حضرت نیز باز می ایستادند و هرگز دست به انتقام نمی بردند. علاوه بر آن، هرگز دیده نشد که امام علیه السلام آغاز کننده ی جنگ باشند. اینها همه در تاریخ زندگی آن بزرگوار مشهود است».

حاصل سخن اینکه انگیزه ی انسان از انجام دادن یا ندادنِ کاری باید طلب قبولی و خشنودی پروردگار باشد و هرگز نباید خواهش های نفسانی و آرای خود را با اعمال خویش بیامیزد. همواره در کاری باید سلسله ای از هنجارهای دینی را در نظر داشته باشد و بر اساس آنها به واجبات عمل کند و یا محرمات را ترک گوید.

برای این منظور باید از امیال و سلطه جویی های برآمده از خودخواهی و مانند آن جدا پرهیز کند. البته افزون بر آن، آشنایی با حقوق خود و دیگران نیز در این باره سودمند است.

مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی شیرازی دام ظله در سخنرانی مذکور خویش در این باره می فرماید:

«بر هر انسانی لازم است که به وظیفه ی خود در قبال دیگران توجه کند، و حقوق واجبی را که بر گردن اوست شناخته، امور محرّمی را که در رابطه با دیگران بر او مترتّب است و باید از آنها پرهیز کند بشناسد».

تقسیم بندی دین از کارها به واجب و حرام منحصر به بخش خاصی از زندگی انسان نمی شود، بلکه تمامی شئون زندگی آدمی و همه ی برهه های آن را شامل می شود. شارع مقدس اسلام، برای همه ی جنبه های زندگی بشر، معرفتی در خور بیان فرموده است که با به کارگیری آن توفیق چشمگیری در زندگی مادی و معنوی حاصل می آید. یکی از برهه های حساس و مهم زندگی، دوران زناشویی است. نحوه ی ارتباط درست زوجین با یکدیگر و شناخت بایدها و نبایدهای زندگی و به بیانی دقیق تر، واجبات و محرمات مربوط به زندگی زناشویی، از معارف مهمی است که یادگیری آن برای زوجین لازم و ضروری است. در این خصوص مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله می فرماید:

«بر هر یک از ما لازم است که بداند چه چیزی بر او واجب و چه چیز حرام است. یک مرد باید حقوقی واجب بر خود و خانواده و دیگران را بشناسد، همچنین بر زن لازم است تلاش کند تا آنچه را نسبت به همسر و فرزندان و جامعه بر او واجب است یاد بگیرد. همچنین فرزندان در قبال پدر و مادر و پدر و مادر در قبال فرزندان.

و نیز برادران در قبال یکدیگر، و همچنین همسایگان و آشنایان و همه ی کسانی که به نحوی با هم در ارتباط اند نسبت به یکدیگر [حقوق خود را باید فرا گیرند]».

انسان باید در دو بعد واجبات و محرماتِ دین خود آگاهی کافی کسب کند. این کار از سویی مستلزم تلاش مداوم در پیگیری و تتبّع علم و معرفت، و از سوی دیگر نیازمند منابع مطمئن و علمی و دینی و اخلاقی و جز آن است.

بدین خاطر مرجع عالیقدر آیت الله العظمی شیرازی می فرماید:

«واجب است که انسان احکام خویش را یاد بگیرد، دست کم واجبات و محرّمات را بیاموزد».

به این ترتیب هیچ گاه نباید از کسب علم و شناخت واجبات و محرمات و ایجاد توازن میان آنها دست کشید. افزون بر آن، بر کسی که آنها را خوب فراگرفته است، شایسته است که همان سان که دیگران به او آموزش دادند او نیز در راه نشر علم و معرفت سهیم باشد و اندوخته های خود را به دیگران منتقل کند. مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در این خصوص می فرماید:

«بر هر یک از ما، چه مرد و چه زن، و چه پیر و چه جوان، لازم است که برای رسیدن به ملکه ای که او را از ارتکاب گناهان باز دارد تلاش کند. سپس در حد معرفت و توان خویش آن را به دیگران نیز تعلیم دهد».

روی هم رفته شایسته است که انسان در همه حال از شناخت آنچه از او خواسته شده است دست نکشد. نیز هنگامی که بتواند به درجه ی مطلوبی از معرفت دست یابد و امور حلال و حرام خویش را به نیکویی بشناسد، به قصد آگاه ساختن دیگران در این زمینه برآید. در این صورت علم آموختن در میان بشر پابرجا خواهد ماند و همواره انسان در فراگرفتن و آموختن به دیگران می کوشد. این سنّتی نیکوست که ضامن بقای شریعت و علمِ حلال و حرام است. از این رو مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در این باره می فرماید:

«آن کس که واجب و حرام را نمی داند پس شایسته است که آن را یاد بگیرد. اگر توانِ آن را داشت [و آن را به خوبی آموخت] سپس آن را به دیگران نیز یاد بدهد. چراکه امر به معروف و نهی از منکر شامل یاددادن علم به دیگران نیز می شود، جز آنکه آن (امر به معروف و نهی از منکر) واجب مطلق است و شرطی در آن نیست، اما آموزش دادن علم واجب کفایی است. پس اگر کسی که واجد شرایط کافی باشد یافت نشود واجب عینی می گردد، که در این صورت بر هر شخص مکلّفی آموختن و آموزش دادن واجبات و محرماتی که بر عهده ی او و دیگران هست واجب می شود تا مسلمانان در عمل کردن به آنها دچار مشکلی نشوند. و این وجوب تا رسیدن به حدّ کفایت همچنان باقی است».

مؤسسه فرهنگی ـ تبلیغی النبأ
24 رمضان 1432