بخش دوم: تهذیب اخلاقی و محاسبه ذات 

فصل نوزدهم: خواهش های نفس، دشمن درجه اول انسان

 

نهادِ نا آرامِ بشر او را به این سو و آن سو می کشاند. برخی از این کشش ها مربوط به حوزه ی هوای نفس یا به سخنی دیگر، تمایلات و خواهش های درونِ انسان است. هوای نفس کران پذیر نیست، مرزها را درهم می شکند و اگر جلوی آن را نگیرند، چه بسا به سادگی قابل کنترل نباشد. نقطه ی ضعف انسان ها نیز هوای نفس است. شیطان از دریچه ی تمایلات غریزی و فطری بشر او را فریب می دهد و اراده ی او را در برابر گناهان سست می کند. البته در این نوشتار در پیِ آن نیستیم که کلیه ی تمایلات بشری را رد کنیم. درون مایه ی بسیاری از وجوه زندگی بشر بر پایه ی این تمایلات ساخته شده است. اگر میل به خوردن و آشامیدن در بشر نبود اثری از انسان باقی نمی ماند و نیز اگر تمایلات جنسی در بشر نبود شاید از خانواده و در پی آن جامعه و به دنبال آن، فرهنگ و تمدن و دانش و بسیاری مقوله های دیگر که با گسترش انسان ها پدید آمدند و بالیدند خبری نبود.

به این ترتیب روی سخن ما در نوشته ی حاضر با تمایلات منحرف بشر است، یعنی کاربرد نا به جای این غریزه ها در مسیری که به انحراف بشر از هدف اصلی او منجر می شود. آدمی در زیر فشار وسوسه گری های پیوسته ی شیطان چه بسا دوام نیاورد و تباه گردد. و جز انسان توانمند که حریف نفس خود باشد کسی به سادگی نمی تواند از ایمان و ارزش های والای اخلاقی پاسداری کند. ارزش هایی که برای ایجاد آنها شاید یک عمر وقت صرف شود. پس نباید آدمی تسلیم هوای نفسِ خود شود و گوهر ایمانِ خود را از کف بدهد. البته انسان تا آن جا که رضای پروردگار اجازه می دهد و در محدوده ی گناهان پا نمی نهد، می تواند از لذت های زندگی بهره مند گردد.

شکی نیست که خدای متعال این موهبت های لذت بخش را برای بهره جویی بندگانش آفریده است؛ البته به جای خود و به اندازه ی لازم.

خدای تبارک و تعالی در این باره در قرآن می فرماید:

«وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوَی * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوَی؛ و اما کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید و نفس خود را از هوس باز داشت * پس جایگاه او همان بهشت است».

و نیز در کتاب العلم النافع اثر گرانبهای مرجع عالیقدر آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در این خصوص می فرماید:

«ترس از مقام خدا و بازداشتن خود از گناهان دو روی یک چیز واحدی هستند که بر پایه ی ورع و تقوا استوارند و در مؤمنان یافت می شود. هرگاه مؤمن نفس خود را از آنچه دوست دارد باز دارد، از مقام پروردگار خود ترسیده است، و نیز هرگاه از مقام پروردگارش بترسد نفس خود را از گناهان باز می دارد. عطف این دو شبه تفسیری است.

این حکمتی است که در دو صورت مختلف بیان شده است که ممکن است ظهور هر یک از آنها در شخصی بیشتر از دیگری باشد. برخی از مؤمنان ابتدا از مقام پروردگار خویش می ترسند و بر اساس آن از گناهان دست می کشند و برخی دیگر برعکس، ابتدا از گناهان کناره می گیرند سپس به مقام پروردگار خود معرفت می یابند و از او می ترسند».

در هر دو حالت، انسان باید بر خواهش های نفس خود تسلط یابد و افسار آن را به دست گیرد. بهترین راه برای تحقق این هدف پناه جستن به دین است. دین پناهگاه خوبی برای انسان است و او از وسوسه های شیطان و نفس سرکش خود در امان خواهد ماند. در غیر این صورت، آدمی تسلیمِ شیطان خواهد شد، و این دشمن شماره ی یک بشر، با وسوسه های خود او را از راه به در خواهد کرد و در عمق گمراهی گرفتار خواهد ساخت.

در کتاب العلم النافع اثر آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است. حضرت می فرماید:

«احذروا اهوائکم کما تحذرون اعداءکم، فلیس شیءٌ أعدی للرجال من اِتّباع أهوائهم؛ از هوای نفس خود بر حذر باشید، چراکه هیچ چیزی برای انسان ها زیانبار تر از پیروی از هوای نفس نیست».

پس خطر هوای نفس و تسلط آن بر انسان روشن است. انسان تا زمانی که زمام نفس خود را به دست نگرفته نباید از دشمن قسم خورده اش، شیطان در امان باشد. پس انسان همواره باید مواظب نفس خود و خواهش های آن باشد. ایمان در حمایت انسان از آسیب هایی که ممکن است گریبانگیر نفس شود، و در گذر از این وسوسه گری ها و پیمودن مراحل رشد و کمال، یاریگر خوبی است. از طرفی آگاهی های لازم برای شناخت راه درست و خطرهای موجود در این راه که انسان را به بیراهه ها می افکند نیز در تعالیم دین موجود است. پس با دستگیری از دین و ایمان می توان از این مواهب ارزشمند بهره مند شد. در کتاب العلم النافع، اثر ارزشمند مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله روایتی از امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام نقل شده است که در این مجال ذکر آن سودمند است: امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:

«أخوف ما أخاف علیکم اثنان: اتّباع الهوی و طول الأمل. فأمّا اتّباع الهوی فیصدّ عن الحقّ، وامّا طول الأمل فینسی الآخرة؛ بیشترین چیزی که برای شما از آن بیمناکم دو چیز است: پیروی از هوای نفس و درازی آرزوها. پیروی از هوای نفس [انسان را] از پیمودن راه حق باز می دارد، و درازی آرزوها آخرت را از یاد [انسان] می برد».

پس شایسته است که انسان از این آفت خطرناک و نامحدود بر حذر باشد. اما چگونه می تواند به این هدف دست یابد؟ مرجع عالیقدر، آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی در کتاب العلم النافع در صدد پاسخ گویی به این سؤال بر می آید:

«چگونه انسان می تواند به ملکه ی بازدارنده از هوای نفس دست یابد؟ خصوصاً طلبه های علوم دینی که نفس خود را از بسیاری از لذت ها و امور زائد محروم کرده اند، اگر گرفتار پیروی از هوای نفس خود شوند، نسبت به کسانی که پیرامون آنها به سر می برند بیشتر آسیب می بینند؛ چراکه توقّع بیشتری از آنها می رود.

زیان اهل علم ـ پناه به خدا ـ در پیروی از هوای نفس همانند زیان مادی کسی است که به هوای بهره بردن از مال و اموالِ پادشاه یا رئیسی به او نزدیک شود، ولی نتواند از اموال او بهره گیرد. چنین کسی نسبت به دیگران ـ که از آن شخص دورترند ـ بیشتر حسرت می خورد. خسارت هایی از این قبیل انسان را از راه به در می برد، خصوصاً اگر با محروم شدن از برخی مظاهر دنیوی همراه باشد».

پس مرجع عالیقدر آیت الله العظمی شیرازی دام ظله آسیبی را که جویندگان علوم دینی (طلبه ها) از پیروی هوای نفس می بینند بسیار بیشتر و عمیق تر می داند؛ زیرا که مسئولیت ترویج و آموزش معارف دین بر عهده ی آنان قرار دارد. پس روی هم رفته، دین و التزام به آن و تطبیق کارهایمان با دستوراتش، راه درست تر و کوتاه تر برای دستیابی به رضایت پروردگار و ایستادگی در برابر دشمن بشر که در قالب هوای نفس جا گرفته است می باشد.

 

مؤسسه فرهنگی ـ تبلیغی النبأ
13 جمادی الاولی 1430

ــــــــــــــــــــــــــــــ
1) سوره ی نازعات، آیه ی 40 و 41.
2) الکافی، ج2، ص335، باب إتباع الهوی، حدیث1.