بخش دوم: تهذیب اخلاقی و محاسبه ذات 

فصل بیست و سوم: اخلاق خوب، پدید آورنده ی امنیت و آرامش بشر  

 

از روزهای آغازین مأموریت بشر بر این کره ی خاکی و از آنگاه که در مسیر دور و دراز زندگی پا نهاد، تهذیب نفس ـ چه در بُعد فردی و چه اجتماعی ـ نیازی اساسی و جدایی ناپذیر برای او به شمار می آمد. اخلاق نیک، راه درست تر و نزدیک تر برای تحقق این منظور است. پس این سخن رسول خدا صلی الله علیه وآله چندان غریب نیست که می فرمایند: «انما بعثت لأتمم مکارم الأخلاق؛(1) همانا من برانگیخته شدم تا فضیلت های اخلاقی را به کمال برسانم».

بی ربط نیست که رسول خدا صلی الله علیه وآله چنین بهایی را به اخلاق می دهند. اخلاق نیک، عامل بازدارنده ی هوای نفس آدمی و ضابطه ی بشر در استقرار رفتار انسانی و ایجاد ارتباط های سالم با دیگر همنوعانش است. پس بایسته است که انسان با پرورش اخلاق خوب و خو گرفتن به آن، نفس خود را پرورش دهد و در برابر وسوسه ها مستحکم سازد.

در این خصوص مرجع عالیقدر آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در کتاب ارزشمندش، موسوم به «العلم النافع» چنین می فرماید:

«انسان در هر حال و در هر جایی که به سر می برد و در هر مرتبه ای که قرار دارد، میان خیر و شر در نوسان است. در وجود آدمی نیرویی او را به سوی خیر می کشاند که همان عقل اوست، و نیز نیرویی او را به سوی شر می خواند و آن نفس اماره ی اوست. پس اگر انسان خوش اخلاق باشد انگیزه ی خیرخواهی او بیشتر از انگیزه ی شر است. در این صورت خیر دنیا و آخرت نصیب او می گردد، بر خلاف انسان بد اخلاق که شرّ دنیا و آخرت شامل حال او می شود».

همگان متفق اند بر اینکه اخلاق والا بر کرامت انسان می افزاید و ارتباط او را با دیگران سامان می بخشد و در نهایت بر ارزش و قیمت او در نزد دیگران افزوده می گردد. پس بر همگان شایسته است که در پرورش نفس و تزکیه ی آن و کسب اخلاق نیکو بکوشند. از این رو هنگامی که انسان به اخلاق نیکو متصف شود، اخلاقی که نگهدارنده ی رفتارها و پندارهای اوست، به طور فزاینده ای ایمان او نسبت به دیگر همنوعانش رشد می کند و در این مجالی که خدای متعال در این جهان برای او فراهم ساخته است، مدارج کمال را طی می کند و به هدف غایی خود می رسد. بر این اساس، حضرت آیت الله العظمی شیرازی دام ظله در کتابی که پیش تر ذکر آن رفت، می فرماید:

«حسن خلق آن است که در کلامْ صادق باشی، در سختی ها صبور باشی، همیشه با خوشرویی و خوش رفتاری با مردم روبرو شوی و با کسی که به تو بدی کند بردبار باشی و موارد دیگری از اخلاق خوب».

بدی کردن در برابر بدی، منش انسان های خوش اخلاق نیست. بلکه بزرگی در گذشت است، که صاحبان خرد اخلاقی، این گونه اند. از این رو هاوارد گاردنر در کتاب "پنج توصیه عاقلانه برای آینده" پنج حکمت مهم بیان می دارد که همه ی آنها به این حکمت مهم، یعنی عقل اخلاقی می انجامند. ویژگی مهم عقل اخلاقی مقدم کردن مصلحت دیگران بر مصلحت خویش است. از این جاست که فقیه بزرگوار آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در اهمیت حلم و گذشت در کتاب مذکور خویش می فرماید:

«اگر کسی به تو آسیبی بزند، پس خوب است که خویشتن دار باشی، که به خیر دنیا و آخرت می رسی. این، نیازمند همت بالایی است که در نهایت موفقیت در پی خواهد داشت، این سنت همیشگی زندگی است. طلبه ی علم اگر تلاش کند که خوش اخلاق باشد، سرانجام عالم خواهد شد. کاسب اگر بر این کار تلاش کند، تاجر خواهد شد. مرد اگر چنین کند نزد همسر خود محبوب خواهد بود و نیز همسرش. به عبارت دیگر، انسان خوش اخلاق در نزد خدای متعال و نزد سایر مردم محبوب خواهد بود».

همچنین ایشان می فرماید:

«هر کسی که به دنبال توفیق و خیر دنیا و آخرت و محبت یافتن در نزد خدای عزوجل و نیز در نزد مردم است، پس باید بدی را با خوبی و حلم پاسخ دهد».

آن بزرگوار بر نقش مهم اخلاق در کامیابی و موفقیت انسان در زندگی اش تأکید بسیاری می کند. در این راستا ایشان در کتاب مذکور چنین می فرماید:

«بسیاری از علما و یا از سایر مردم را که اخلاق خوبی داشتند دیدم. همگی آنها در طول زندگی خود در میان مردم محبوبیت بسیاری داشتند و در زندگی خود با سختی مواجه نمی شدند».

از دیگر سو، اخلاق خوب نقش مهمی در ساحت خانوادگی انسان در بر دارد. انسان ها، رفتارها و اخلاق های متفاوتی دارند. شایسته است که انسان رفتار و منش ظاهری و باطنی اش ـ درون و برونش ـ یکسان باشد. در این صورت شیرینی سخنانش ریشه در پاکی و صفای دل دارد که به همه ی رفتارها و اعمال او تسری می یابد و همواره رفتاری درست خواهد داشت و دیگران از او راضی خواهند بود. طبیعی است که از شهره های این اخلاق خوب، خانواده و سپس جامعه بهره مند خواهند شد. مرجع عالیقدر آیت الله العظمی سید صادق حسینی شیرازی دام ظله در این باره می فرماید:

«هرکس از اعضای خانواده که خوش رفتار باشد، در میان همه ی اعضای خانواده دوست داشتنی خواهد بود. خدای عزوجل نیز اعمال او را خواهد پذیرفت و اگر بمیرد مردم برای او طلب رحمت خواهند کرد. اما کسی که اخلاق بدی دارد، کامل عکس این است. پس بر شما لازم است که برای دستیابی به اخلاق خوب تلاش کنید، تا به خیر دنیا و آخرت دست یابید».

این گونه است تأثیر سحرانگیز اخلاق خوب بر انسان ها. گویا اخلاق خوب عامل ایجاد آرامش و آسایش و برادری در میان ملت های جهان است.

پس سخن یکی از بزرگان خیلی بی ربط نیست که می فرماید: «با اخلاق می توان بر همه ی جهان تسلط یافت».

آری، با اخلاق والای انسانی می توانیم همه ی دنیا را تسخیر کنیم. این، خود موجب شد که ائمه اطهار علیهم السلام بر این امر مهم بی اندازه سفارش کنند. در حقیقت، اخلاق خوب، عاملی برای جلوگیری از کج روی و بی آبرویی و آزمندی انسان پدید می آورد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1) مکارم الأخلاق، ص8.