1- جریان استثنایی
قضيه سرورمان حضرت امام حسين عليه السلام قضيه ای استثنايی است؛ لذا شايسته و لازم است هر فرصتی را برای خدمت در اين راه مغتنم شمريم و آن را فرصتی طلايی بدانيم. البته طلا در برابر چنين خدمتی بسيار ناچيز و بی مقدار است و به کارگيری اين اصطلاح به دليل فقر واژگانی است.
به عنوان مثال ممکن است انسان به پاس يک سال نماز شب خواندن در روز قيامت پاداشی داشته باشد، ولی گاهی ممکن است برای مسأله ای جزئی پاداشی به مراتب بيشتر و بزرگ تر به انسان داده شود؛ بدين معنا که انسان زمانی کوتاه (در حدّ چند دقيقه) را برای اصلاح و رفع کدورت ميان دو نفر هزينه کند. مسلماً کوتاهی در اين کار انسان را در روز سخت و پرالتهاب قيامت به شدت پشيمان می کند.
اين امر بر تمام کارهای نيک صادق است، اما نسبت به قضيه حضرت امام حسين عليه السلام نمود و تجلی بيشتری دارد و بی ترديد کوتاهی در انجام اين خدمت حسرتی به مراتب بيشتر و سنگين تر از هر حسرتی دارد.
در روايات آمده است که کوتاهی در زيارت امام حسين عليه السلام برای کسانی که توان آن را داشته باشند، حسرت و ندامتی در پی خواهد داشت که هيچ حسرت و ندامتی به پايه آن نمی رسد، زيرا خادمان و زائران امام حسين عليه السلام منزلت والايی دارند و در روز قيامت به ديدن مقام والای آن حضرت در بهشت برين نائل خواهند شد. از اين رو تمام کسانی که در اين راه کوتاهی کرده باشند، غرقِ حسرت از دست دادن چنان ثواب و پاداشی خواهند شد.
2- زیارت امام حسین علیه السلام در حالت ترس و ضرر
عبد الله بن بکیر می گوید: به امام صادق عليه السلام عرضه داشتم من ساکن ارّجان [شهری باستانی در خوزستان قديم] هستم و دلم برای زيارت آرامگاه پدرت پر می کشد. وقتی برای زيارت [از شهر خود] بيرون می روم تا موقعی که باز می گردم دلم از ترس سلطان و خبرچينان و سلاح به دستان هراسان و ترسناک است. حضرت فرمودند: ای پسر بکير، آيا دوست نداری خدا تو را به خاطر ما ترسان ببيند؟ آيا نمی دانی هرکه به سبب هراس ما هراسناک شود، خدا او را در سايه عرش خود جای می دهد و حسين عليه السلام در زير عرش همسخن او خواهد بود و خدا او را از بيم های قيامت ايمن خواهد داشت؟ در آن روز مردم هراسناک می شوند، ولی او دچار بيم نمی شود و اگر هراسی به دل راه دهد، فرشتگان او را دلداری می دهند و دلش را به نويد آرامش می بخشند.
زيارت امام حسين علیه السلام در گذر تاريخ هميشه با ترس و از جان گذشتگی و تحمل دشواری ها همراه بوده است، حتی بر زبان آوردن نام امام حسين عليه السلام موجب آزردگی ستمگران می شد. زمامداران خودسر هرگاه نام امام حسين علیه السلام برده می شد، يا برای ايشان عزاداری می کردند، يا کسی به زيارت آن حضرت می رفت، يا از مصائبی که بر سر ايشان و خاندان و يارانشان رفته است ياد می شد، بر مؤمنان سخت می گرفتند و برايشان مشکل ها می آفريدند. از همين روست که در اين روايت امام به ابن بکير می فرمايد: آيا دوست نداری خدا تو را در راه ما و به خاطر ما ترسان ببيند؟
نکته ديگر عظمت اقامه شعائر حسينی و برخورداری از يک ويژگی استثنايی است که در ديگر عبادات ـ حتی واجبات ـ وجود ندارد و آن عبارت است از اين که حکم جواز و استحباب آن حتی در حالت ترس ساقط نمی شود.
اگر جهاد را که غالباً و به طور طبيعی با ترس توأم است استثنا کنيم، هيچ عبادتِ واجب يا مستحبی را در اسلام نمی توان يافت که حکم وجوب يا استحباب آن حتی در حالت ترس باقی بماند. برای نمونه نماز اوجب واجبات و نخستين چيزی است که به سبب آن بندگان را مورد محاسبه قرار می دهند و اگر نمازِ بنده ای پذيرفته شود، ديگر اعمال او نيز به درگاه خدا پذيرفته می شود. با اين حال اگر زمانی انسان به سبب نماز بر حال خود بترسد، بايد ادای نماز را به زمانی که ترس زائل شود، محول کند و قضای آن را به جا آورد.
همچنين روزه از مهم ترين عبادات اسلامی است، ولی اگر انسان بترسد که گزاردن روزه به قيمت جانش تمام شود، بايد افطار کند و بعداً آن را قضا نمايد.
حج نيز از ارکان مهم اسلام است و امام صادق عليه السلام در اين باره فرموده اند: هرکه بميرد و بدون عذر موجه يا بيماری ای که مانع ادای حج شود يا ترس از سلطانی که مانع ادای حج باشد، حَجة السلام [حج واجب] خود را به جا نياورده باشد، يهودی يا نصرانی مرده است. با اين حال نبود ترس يکی از شروط حج به شمار می آيد و فقها از آن به «خالی بودن سِرب» تعبير کرده اند. بر اين اساس اگر کسی با ترس حج به جا آورد، از او پذيرفته نيست و اگر حج واجب باشد، بايد آن را اعاده نمايد.
اما احيای شعائر حسينی ـ ازجمله زيارت حضرت سيدالشهدا عليه السلام ـ اينگونه نيست. با اينکه مشهور فقهای شيعه معتقد به استحباب ـ و نه وجوبِ ـ آنند در حالت ترس حکم آن ساقط نمی شود و حکم استحباب آن همچنان پا برجاست، چه رسد به جواز آن. از همين روست که امام به ابن بکير فرمودند: آيا دوست نداری خدا تو را به خاطر ما ترسان ببيند؟ مانند چنين تعبيری در جای ديگر از معصومان عليهم السلام شنيده نشده است.
در اين خصوص روايات بسيار وجود دارد و فقط به روايت يادشده منحصر نیست. علاوه بر روايت ابن بکير، روايات مشابهی نيز از «مسمع» و ديگران وارد شده است و در اين خصوص باب مستقلی تحت عنوان «باب استحباب زيارت امام حسين عليه السلام با ترس» وجود دارد. در حالی که در مجموعه های حديثی، بابی در خصوص استحباب يک عبادت در حالت ترس وجود ندارد.
3- حضور پیامبران برای زیارت امام حسین علیه السلام
باتوجه به اینکه رسول خدا صلی الله علیه وآله، امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام، فاطمه زهرا سلام الله علیها و امام حسن مجتبی علیه السلام به فرموده خود امام حسین علیه السلام از ایشان برترند، اما امام صادق علیه السلام فرموده اند: پیامبران از خدای متعال رخصت می خواهند تا به زیارت امام حسین علیه السلام بروند و خدای متعال به آنان رخصت می دهد.
یکی از حاضران در مجلس امام صادق علیه السلام از حضرت سؤال کرد: حتی حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله [برای زیارت امام حسین علیه السلام رخصت می گیرد؟].
امام صادق علیه السلام فرمودند: [آری،] حتی محمّد صلی الله علیه وآله.
4- همیشه پایدار
از روز به شهادت رسیدن امام حسین علیه السلام تا به امروز، ظالمان و طاغوتان هماره و باشیوه های گوناگونِ سرکوب، عقوبت، شکنجه، تحت فشار قراردادن و کشتار پیروان و دوستداران آن حضرت، کوشیده اند تا زیارت مقدسش را محدود و منع کنند، ولی پیوسته در کارِ خود ناکام مانده اند و ناکامی و شکست آنان از آن جهت است که ائمه اطهار از خاندان رسالت صلی الله علیه وعلیهم اجمعین پیوسته به این زیارت امر و تأکید و تشویق کرده اند و در این راه و هدف فداکاری های بزرگ و فراوانی صورت گرفته و هزاران و ده ها هزار نفر از مردان و زنان مؤمن در این راه به شهادت رسیده اند.
5- زیارت در حال خطر
در تاریخ هرگز گزارش نشده است کسانی که به حج می رفتند، مجازات شوند و به مطبق گرفتار آیند. مطبق تنها برای زائران و دوستان امام حسین علیه السلام بود؛ کسانی که قصد اقامه شعائر حسینی را داشتند. با این همه مخاطراتی که زیارت مرقد امام حسین علیه السلام داشته بود، هیچ یک از ائمه از زیارت آن نهی نفرمودند، بلکه در روایت های متعدد که مشهور ترین آن ها از امام هادی علیه السلام که معاصر با متوکل، خلیفه ستمگر عباسی بود، در سال 236 ق فرمودند که هرکس به زیارت قبر اباعبدالله الحسین علیه السلام برود، هنگامی که از زیارت خود بر می گردد، یکی از ملائکه مأمور می شود و سلام رسول گرامی خدا صلی الله علیه وآله را به او ابلاغ می کند. این دست روایات در حالی از معصوم صادر شده است که عقوبت هایی همچون مطبق برای زائران آن امام در نظر گرفته شده بود.
6- از جان مایه بگذاریم
قدر مسلم هرچه تلاش کنیم تا به سفینه عظیم امام حسین علیه السلام نزدیک شویم، پشیمان نخواهیم بود. هر آسیبی که در بزرگداشت شعائر آن امام والا مقام دچار شوید، گذشته از مزد اخروی آن، افتخاری بس بزرگ در هر دوسراست. مقروض شدن در این زمینه بجا و ستوده است؛ چراکه ما در امور معیشت خویش قرض می کنیم پس چه ستوده است اگر در امر بزرگداشت شعائر حسینی ـ که ارزش و اهمیت آن با امور دنیوی قیاس ناپذیر است ـ مقروض شویم.
با این حساب ستوده است اگر کسی مکنت مالی برای رفتن به زیارت آن حضرت ندارد، قرض کند و بعداً بدهی خود را بپردازد. همان سان که پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله نیز در امور خیر قرض می کردند و چه بسا برای پرداخت آن بدهی نیز مجبور می شدند که دوباره قرض کنند.
7- دعای معصومان علیهم السلام برای زائران مزار مطهر امام حسین علیه السلام
به یقین امامان هدایتگر از اهل بیت علیهم السلام، به ویژه امام صادق علیه السلام، برای زائران امام حسین علیه السلام به درگاه خدای سبحان دعا می کردند؛ چراکه در آن روزگارِ سخت دشمنان اهل بیت علیهم السلام زائران را فقط و فقط به جهت زیارت امام حسین علیه السلام در معرض کشته شدن و قطع دست و پا قرار می دادند.
در این باره روایت شده است که معاویة بن وهب گفت: اجازه ورود بر حضرت صادق علیه السلام را گرفتم و هنگامی که بر حضرتش وارد شدم او را در مصلای خانه اش یافتم. نشستم تا نمازش پایان یافت، در آن هنگام دیدم که نجواکنان با خدای متعال می گفت: «اللهم یامن خصّنا بالکرامة ووعدنا بالشفاعة وخصّنا بالوصیة وأعطانا علم ما مضی وعلم ما بقی وجعل أفئدة من الناس تهوی إلینا اغفر لی ولإخوانی وزوّار قبر أبی الحسین .... فارحم تلک الوجوه التی غیّرتها الشمس وارحم تلک الخدود التی تتقلّب علی حضرة أبی عبد الله الحسین صلوات الله علیه...؛ بار پروردگارا، ای آن که ما را به کرامت خود مخصوص ساخت، و وعده ی مقام شفاعت به ما داد و ما را به وصایت (جانشینی رسولش) ویژگی بخشید و دانش گذشته و آینده را به ما عطا فرمود و دل های گروهی از مردم را چنان گرداند که شیفته محبت ما شد، [بار خدایا،] بر من و برادرانم و زائران قبر پدرم حسین ببخشای و بر آن چهره هایی که زیر تابش خورشید دگرگون شده و گونه هایی که بر قبر ابی عبدالله الحسین علیه السلام جا به جا (ساییده) می شود، رحمت آور».
8- پاداش عظیم
حضرت امام صادق علیه السلام در حدیث صحیحی که از ایشان درباره زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام نقل شده می فرمایند: «إن کل من لقی فی السفر تعباً ومشقة أکثر یکون ثوابه أعظم ویکون ذلک سبباً لقربه إلی أهل البیت علیهم السلام أکثر؛ هرکه در سفر [زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام] متحمل خستگی و مشقت بیشتری شود از ثواب عظیم تری برخوردار خواهد بود و این کار سبب نزدیکی بیشتر او به اهل بیت علیهم السلام خواهد شد».
خوش به حال کسانی که توفیق این زیارت مقدس را پیدا کردند و خوشا به حال کسانی که در این زیارت رنج بیشتری به جان خریده اند. کسانی که با پای پیاده به زیارت امام حسین علیه السلام می روند، وقتی از زیارت باز می گردند، فرشته ای ازسوی رسول خدا صلی الله علیه وآله نزد آنان می آید و سلام آن حضرت را به آنان ابلاغ می کند.
در این جا دوست دارم توجه خواهران و برادران ایمانی خود را به حدیث صحیح و شریفی جلب کنم که در کتاب شریف کامل الزیارات و جز آن ذکر شده است. در این حدیث آمده است کسانی که با پای پیاده به زیارت امام حسین علیه السلام می روند، چنین و چنان پاداش دارند و ازجمله این که وقتی از زیارت باز می گردند ـ یا هنگامی که به قصد بازگشت به وطن از کربلا بیرون می آیند یا هنوز در سرزمین کربلا هستند ـ فرشته ای ازسوی رسول خدا صلی الله علیه وآله نزد آنان می آید و سلام آن حضرت را به آنان ابلاغ می کند.
بکوشید این پاداش عظیم را به دست آورید؛ بدین نحو که کمی قبل از رسیدن به کربلا به اندازه ای که صدق کند پیاده به کربلا آمده اید از اتومبیل پیاده شوید. به ویژه جوانان مؤمن که توان چنین کاری را دارند ـ هر چند توأم با مشقت باشد ـ از این عمل غافل نشوند؛ زیرا مایه سعادتمندی است که فرشته الهی سلام رسول الله را به انسان برساند.
هریک از شما که چنین کرد، هنگام خارج شدن از خاک کربلا فراموش نکند که پاسخ سلام پیغمبر را بدهد و بگوید: و علی رسول الله السلام.
9- زیارت حقیقی
خدای متعال از ظاهر و باطن همه ما مطلع است. چه خوب است شما که با جسم خود به کربلا می روید با دل خود و تمام وجودتان خدمت امام برسید؛ زیرا اثر مطلوب و مورد انتظار از زیارت در دل و باطن انسان حاصل می شود.
نقل است که یکی از عالمان به زیارت امام معصوم رفت و حاجتی طلبید، ولی حاجت وی برآورده نشد. تا چندین روز این کار را تکرار کرد و هر روز حاجت خود را با امام مطرح می کرد و نتیجه ای نمی گرفت. پس از چند روز دید که شخصی نزد امام آمد و حاجتی طلبید و خواسته او فورا برآورده شد. از این بابت به امام شکوه کرد و شب در عالم رؤیا امام به او فرمودند: این شخص با دل خود نزد من آمد و عهد کرد که اگر حاجتش برآورده شود، دیگر گناه نکند و لذا حاجت او را برآورده کردم، اما تو در تمام روزهایی که این جا آمدی جسمت این جا بود، ولی دلت جای دیگری بود و مشغول نقش و نگار و درهای حرم و ...، بودی و علاوه بر این عهد نکردی که گرد گناه نگردی.
شما نیز بکوشید با دل و جان در محضر امام باشید. به شما پیشنهاد می کنم که هنگام زیارت هر امام با او معاهده کنید و قول دهید که با همگان ـ اعم از نیک و بد ـ خوش اخلاق باشید و بدین واسطه از امام بخواهید حاجت شما را برآورده سازد. بدیهی است که پس از اتخاذ چنین تصمیمی، بانوان محترم ـ و نیز آقایان ـ باید بکوشند با همسر و خویشاوندانشان با اخلاق نیک برخورد کنند، هرچند طرف مقابل رفتار نامناسبی داشته باشد. امیدوارم این تصمیم باعث شود با دستان پر و حاجات برآورده به شهر و کاشانه خود بازگردید.
10- آداب زیارت حضرت سیدالشهدا علیه السلام
حضرت امام جعفر صادق علیه السلام می فرمایند: «امام حسین علیه السلام را زیارت کنید، بهتر از آن است که زیارت نکنید، و اگر زیارت نکنید امام حسین علیه السلام را، بهتر از آن است که زیارت کنید».
در روایت است، کسانی که این مطلب را از حضرت شنیدند، متحیر شدند که این سخن یعنی چه؟ منظور حضرت از این فرموده چیست؟
طبق روایت، بعضی از حاضران در جلسه خطاب به حضرت عرض کردند: یاابن رسول الله منظور شما چیست؟ حضرت در پاسخ فرمودند: بعضی از کسانی که به زیارت امام حسین علیه السلام می روند، تنها در حدّ درک و معرفت ناقص خود می روند؛ لذا بهتر است که به زیارت نروند، چون آن ثواب ها و فوایدی که در زیارت امام حسین علیه السلام است، نصیبشان نمی شود.
برخی نیز هستند که به زیارت می روند، اما ادای حق امام حسین علیه السلام را نمی کنند. بنابراین، آن ها هم نروند، بهتر است چون ادای حق حضرت نمی کنند؛ مانند کسانی که به کربلا می روند، اما به جای زیارت و کسب ثواب به کارهای خلاف و دزدی می پردازند.
ان شاء الله شما مؤمنان که قصد آن را دارید، هزاران قدم بردارید تا به مزار امام حسین علیه السلام برسید، مانند هزاران انسانی که از هم اکنون از نقاط دور به راه افتاده اند تا به کربلا رسیده و مولای خود را زیارت کنند، سعی کنید با معرفتی کامل به خدمت حضرت سید الشهدا علیه السلام برسید.
در تاریخ گذشته انسان های فراوانی بوده اند که پیاده به زیارت آن حضرت شتافته اند که البته ریشه آن از زمان ائمه علیهم السلام است که همگی مردم را تشویق می کردند که با پای پیاده به زیارت حضرت بروند و این نیز تنها مختص امام حسین علیه السلام است.
به گفته ایشان تنها در زیارت امام حسین علیه السلام است که دستور داده اند: وقتی وارد می شوید با همان حالت خستگی بروید، بدون آن که به خود عطر بزنید و یا بدن خود را بشویید که امام صادق علیه السلام نیز در همین رابطه فرموده اند: اگر گرسنه و تشنه هم هستید، آب و غذا نخورید، بلکه با همان حالت و با گرد و غبار راه به زیارت بروید؛ زیرا امام حسین علیه السلام نیز همین گونه به شهادت رسیده اند.
سید بن طاووس و علامه مجلسی و برخی دیگر از عالمان در کتب خود نقل کرده اند که شخصی حضرت امام حسین علیه السلام را در عالم خواب ملاقات کرده و به آن بزرگوار عرض می کند که از شما نقل می شود که فرموده اید: هرکسی در حیات خود به زیارت من آید، من پس از مردنش به زیارت او خواهم رفت. حضرت در پاسخ می فرمایند: بله، این مطلب را من گفته ام؛ لکن این را هم تو به مردم برسان که به زیارت آن ها می آیم و اگر هم ببینم که داخل در آتش هستند، آن ها را خارج خواهم کرد.
در روایات ذکر شده است که حق امام حسین علیه السلام بر زن و مرد یکسان است.
در روایت است کسی که پیاده به کربلا رفته است و می خواهد برگردد، پیغمبر خدا صلی الله علیه وآله برای تک تک این افراد یک ملک می فرستد که به آن فرد می گوید پیغمبر خدا صلی الله علیه وآله به تو سلام می رسانند؛ لذا شما نیز یادتان باشد که جواب سلام پیغمبر خدا صلی الله علیه وآله را بدهید و قدر این مقام و موقعیت را بدانید و پس از بازگشت نیز در حفظ آن کوشش کنید.
11- کربلای دیروز و کربلای امروز
كربلاى آن روز صحرایى بود كه احدى در آن یافت نمى شد و قبر مطهر حضرت سیدالشّهدا علیه السلام وضعیت فعلى را نداشت و با زمین یكسان بود و حتى نوشتهاى را كه حضرت امام زین العابدین علیه السلام روى قبر نگاشته بودند، از بین برده بودند. مشتاقان قبر مطهرش قدم به قدم آن سرزمین را مىكاویدند تا قبر آن حضرت را بیابند و هركس چنین تصمیمى مى گرفت ابتدا خود را براى شكنجه و زندان و حتى كشته شدن آماده مى كرد؛ زیرا حاكمان ستمگر بنى امیه و بنى العباس افراد مسلّحى را مأمور كرده بودند تا از شعاع چند كیلومترى و پیش از رسیدن زائران به قبر مطهر آنان را دستگیر كنند.
در روایات ائمه اطهار علیه السلام از آن افراد مسلّح به «أصحاب المسالح؛ سلاح به دست ها» تعبیر شده است. مأموران حاكمان جور شبانه روز آن منطقه را زیر نظر داشتند و هركه را در آن اطراف مى یافتند دستگیر و شكنجه مى كردند و حتى مى كشتند. افرادى كه قصد عزیمت به كربلاى بى آبادانى را داشتند، فقط از بستگان نزدیك و مورد اطمینان خود خداحافظى مى كردند در عین حال مطمئن نبودند كه بتوانند به دیار خود برگردند. افرادى كه در این ایام توفیق پیدا كرده و به كربلا مشرف مى شوند، ملاحظه كرده اند كه امروزه چه جمعیت فراوانى شبانه روز به زیارت آن حضرت مى شتابند. یكى از زائران آن حضرت مى گفت: روز عرفه در كربلا بودم، ولى از كثرت جمعیت نتوانستم وارد صحن مطهر شوم و ناچار زیارت عرفه را بر روى بام یكى از خانه هاى اطراف صحن خواندم. در آن زمان وضعیت به صورت دیگرى و سختى و صعوبت فراوانى پیش روى زائران بود.
12- کیفیت زیارت حضرت اباعبدالله علیه السلام
راوى خدمت امام صادق علیه السلام عرض كرد: قصد دارم به كربلا بروم. مضمون روایت چنین است كه حضرت به او فرمودند: داخل نهر فرات شده، غسل زیارت كن و از راه دیگرى حركت كرده، سمت قبر روانه شو. چون مقابل قبر مطهر قرار گرفتى بایست و به قبر مطهر حضرت سیدالشّهدا علیه السلام رو كن و سه بار بگو: «السّلام عیك یاأباعبدالله» در چنین صورتى زیارت تو كمال یافته است و بیش از این نیز توقف نكرده، راه خود را در پیش گیر و از آن جا دور شو.
این گونه راهنمایى كردن تماماً حكمت و مصلحت و براى حفظ جان زائران بوده است؛ چه اینكه اگر زائرى مى خواست مقابل حرم مطهر بایستد، افراد مسلّحی كه در اطراف مراقب بودند او را گرفته، به سختى مورد بازخواست قرار مى دادند. در واقع همان ظلم ها و ستم هایى كه نسبت به حضرت سیدالشّهدا علیه السلام روا داشتند، زائران حضرتش را نیز از آن بهره مند كردند. امروزه مؤمنان و شیفتگان آن حضرت زیارت جامعه، وارث و زیارتهاى مخصوص و مفصّل آن حضرت را با آرامش كامل و در جوار مرقد حضرتش مىخوانند، اما در آن روزگاران حتى سلام دادن به آن حضرت جرم محسوب مى شد و این ممنوعیت نه تنها در عراق، كه در كشورهاى ایران، سوریه، حجاز، لبنان و تركیه نیز حاكم بود؛ زیرا قدرت در دست دولت هاى بنى امیه و بنى العباس قرار داشت.
13- زیارت با ترس و اضطراب
علامه مجلسى رضوان اللَه علیه در كتاب بحارالانوار بابى تحت عنوان «لزوم زنده نگهداشتن راه امام حسین علیه السلام حتى با وجود ترس نسبت به جان و مال» تدوین و حدود چهل حدیث در آن باب نقل كرده است و من بخشى از یكى از روایات آن باب را بازگو مى كنم:
عبدالله بن بكیر به اصطلاح عالمان رجال یكى از اصحاب موثق امام صادق علیه السلام است و فقهاى شیعه غالباً روایات او را مى پذیرند. وى مسأله اى درباره زیارت امام حسین علیه السلام براى امام صادق علیه السلام نقل كرده و حكم آن را از ایشان پرسید كه روشن كننده موضوع بحث ما است. عبداللَه به امام صادق علیه السلام عرض كرد:
من براى تجارت به شهرى نزدیك كربلا سفر مى كنم.
حضرت از او سؤال كردند: آیا به زیارت امام حسین علیه السلام در كربلا مى روى؟
عرض كرد: یابن رسول الله، بسیار علاقه دارم به زیارت آن حضرت بروم و باتوجه به اینكه تا نزدیك كربلا مى روم، مشكل چندانى از جهت پیمودن راه ندارم، اما مشكلم این است كه اگر خلیفه به كمك نیروهاى امنیتى اش كه در شهرها پراكنده هستند یا نیروهاى مسلحی كه شهر كربلا را محاصره كرده اند و با ایجاد پست هاى بازرسى ورود و خروجِ افراد به شهر را كنترل مى كنند، باخبر شود كه به زیارت كربلا رفته ام، سرانجامى جز شكنجه و مرگ ندارم.
نكته مهم این قضیه آن است كه اگر كسى مى خواست به حج برود و با چنین مشكلاتى رو به رو مى شد و حكم مسأله را از امام صادق علیه السلام جویا مى شد، آن حضرت مى فرمودند: استطاعت تحقق نیافته و رفتن به حج واجب نیست. فقها نیز براساس دستورات قرآن و عترت مى گویند: در چنین شرایطى استطاعت حاصل نمى شود و نباید حج برود. برخى از فقها نیز مى گویند: اگر كسى با ترس به حج برود، حجش باطل است. قرآن درباره حج مى فرماید: «وَلِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیهِ سَبِیلاً وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللهَ غَنِىٌّ عَنِ الْعَلَمِینَ؛ و براى خدا حج آن خانه برعهده مردم است؛ البته بر كسى كه بتواند به سوى آن راه یابد و هركه كفر ورزد، یقیناً خدا از جهانیان بى نیاز است».
مى بینیم كه قرآن اهمیت بسزایى به حج داده و ترك آن را كفر شمرده و نیز در روایت آمده است: «فلیمت یهودیاً أو نصرانیاً؛ [كسى كه حج واجب را به جاى نیاورده]، یهودى یا نصرانى مرده است».
در حالى كه فقها شرط كرده اند كه نباید در راه زیارت خانه خدا خطرى او را تهدید كند، ولى هنگامى كه عبداللَه بن بكیر این مسآله را خدمت حضرت عرض كرد و توضیح داد كه از جهات مختلف نسبت به این مسأله ترس دارد، حضرت در پاسخ او نفرمودند پس زیارت امام حسین علیه السلام را ترك كن و نیز نفرمودند انشاء اللَه خدا به نیت شما پاداش مى دهد، بلكه از او سؤال كردند، آیا دوست ندارى خدا تو را در راه ما اهل بیت، ترسان و وحشت زده ببیند؟
از این سخن امام صادق علیه السلام روشن مى شود كه خداى متعال دوست دارد زائر امام حسین علیه السلام در انجام زیارت آن حضرت هراسان باشد. به گفته عالمان در این مسأله مورد (مصداق) خصوصیت ندارد، بلكه فرموده امام علیه السلام عمومیت و اطلاق دارد. مى سِزد كه علما و فضلا روایت را ملاحظه و در آن تأمل كنند.
از روایت چنین بر مى آید كه مقصود امام صادق علیه السلام كربلاىِ تنها نیست، بلكه كربلا رفتن یكى از آن موارد است. حضرت در توضیح این جمله فرمودند: «أما تحب أن یراك اللَه فینا خائفاً؛ آیا دوست ندارى خدا تو را در راه ما هراسناك ببیند؟».
14- خدمت به اهل بیت علیهم السلام؛ سعادتمندی در آخرت
مضمون كلام امام صادق علیه السلام این است كه اگر با ترس كارى را براى ما انجام دهید - مثلاً براى اهل بیت علیهم السلام مجلس عزا برپا كنید یا به زیارت آنان بروید یا براى گرفتن كمك به منظور نشر معارف اهل بیت علیهم السلام و احیاى امر آنان با كسى گفتگو كنید یا براى تعظیم شعائر آنان بكوشید، یا هر عملى براى گسترش فرهنگ اهل بیت علیهم السلام انجام دهید، كه همراه با ترس باشد - خداى متعال در عوضِ آن ترس سه پاداش به شما خواهد داد:
اول: در روز قیامت ملائكه به شما مژده مى دهند كه چون در دنیا در راه خدمتِ به مكتب و اهداف اهل بیت علیهم السلام ترسیدى، امروز ترس و هول سهمگین قیامت از تو برداشته شده است و در آرامش خواهى بود.
نكته مهمى كه باید مورد توجه قرار گیرد این است كه عمر انسان غالباً زیر صد سال است، اما آن گونه كه خدا در قرآن فرموده، روز قیامت پنجاه هزار سال طول مى كشد و بسیار ترسناك است. قرآن درباره قیامت مى فرماید: «إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظِیمٌ؛ چرا كه زلزله رستاخیز امرى هولناك است».
ترس و اضطراب شگفت انگیز قیامت به گونه اى است كه هركس هرچه دارد، بر زمین مى گذارد و فرار مى كند. حتى زنى كه در حال شیر دادنِ فرزند خود است و این امر اوج عطوفت اوست، فرزند خود را از شدت ترس و اضطراب قیامت پرت مى كند و مى گریزد. ترس و اضطراب قیامت با شكنجه و مرگ دنیا اصلاً قابل مقایسه نیست، اما بنا به فرموده امام صادق علیه السلام، خدا در عوضِ ترس در دنیا ترس روز قیامت را از انسان رفع مى كند.
دوم: براساس آیات و روایات، خداى متعال بخشى از صحراى قیامت را به صورت یك باغ و گلستان زیبایى قرار مى دهد كه از شدت زیبایى ضرب المثل است. به عبارت دیگر، بخشى از صحراى محشر به صورت بهشت در مى آید. خداى سبحان كسانى را كه در راه خدمتِ به مكتب اهل بیت علیهم السلام در دنیا ترسیده اند، در سایه این بوستان زیبا جاى خواهد داد. ارزش این پاداش هنگامى روشن مى شود كه به یاد داشته باشیم، در روز قیامت افراد از شدت ترس و اضطراب و حسرت قیامت، انگشت حسرت و دریغ به دندان مى گزند كه براثر آن فشار، انگشت قطع مى شود، ولى مغز به سبب هول و هراس قیامت كارآیى خود را از دست مى دهد، به گونه اى كه انسان تمام انگشتان خود را با دندان قطعه قطعه مى كند، اما متوجه نمى شود. در چنین روزى با آن فشار طاقت فرسا، كسانى كه در راه خدمت به فرهنگ اهل بیت علیهم السلام با ترس رو به رو بوده اند، زیر سایه عرش الهى در آسایش و آرامش به سر مى برند و از آن همه ترس و رنج در امان هستند.
سوم: حضرت امام حسین علیه السلام با آن مقام والایى كه دارند، با آنان به گفتگو مى پردازند، چنان كه در روایت آمده است: «و كان محدثه الحسین علیه السلام؛ و هم سخنش امام حسین علیه السلام خواهد بود».
قطعاً همه دوست دارند با تحمل رنج و ترس دنیا از آن همه پاداش هاى ارزشمند، بهره مند شوند و از آن گرفتاری ها و رنج هاى طاقت فرساى قیامت رهایى یابند؛ البته این پاداش مربوط به زمانى است كه خدمتِ به اهل بیت علیهم السلام و حضرت سیدالشهدا علیه السلام همراه با ترس باشد، اما امروز - بحمد اللَه - عزادارى امام حسین علیه السلام ترسى ندارد. اگر عملى با قرآن و فرهنگ اهل بیت علیهم السلام سازگار باشد، تحمل خجالت موجب پاداش الهى خواهد شد و اگر عده اى هم انسان را مسخره كنند، هیچ اشكالى ندارد.
بنابراین، كوشش كنید در طول سال، برگزارى مجالس عزادارى حضرت سیدالشهدا علیه السلام را ادامه دهید و براى عزادارى به ماه محرم و صفر بسنده نكنید. در طول سال مجالس عزادارى آن حضرت را در خانه ها، حسینیه ها و مساجد برپا و در آن شركت كنید و دیگران را نیز براى برگزارى و شركت در این جلسات تشویق و ترغیب نمایید.
15- شیوه صحیح زیارت امام حسین علیه السلام
مفضّل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل كرده كه فرمودند: «تزورون خیر من أن لاتزوروا ولا تزورون خیر من أن تزوروا؛[قبر جدم حسین علیه السلام را] زیارت كنید، بهتر از آن است كه زیارت نكنید و [اگر آن را ] زیارت نكنید، بهتر از آن است كه زیارت كنید».
گفتم: [اى فرزند رسول خدا، با این سخن] كمر مرا شكستى [پس در این باره چه مى فرمایی؟].
فرمودند: «تاللَه إنّ أحدكم لیذهب إلى قبر أبیه كئیباً حزیناً وتأتونه أنتم بالسُّفَر! كلّا حتّى تأتونه شُعْثاً غُبْراً؛ به خدا سوگند هرگاه كسى از شما آهنگ قبر پدر خود كند، افسرده خاطر و اندوهگین به آنجا مى رود، ولى شما با ساز و برگ سفر (چنان كه افراد به سیاحت و گردش مى روند) به زیارت او (امام حسین علیه السلام) مى روید. هرگز، [چنین زیارتى نشاید] تا این كه ژولیده موى و غبار آلوده به زیارتش روید».
امام صادق علیه السلام با این سخن متذكر مى شوند كه آن دسته از زائران امام حسین علیه السلام كه در زیارتشان به فكر مسائل دنیایى و تفریح و سرگرمى نیستند و تنها به زیارت آن حضرت مى اندیشند و شور حسینى دارند، بهتر است آن حضرت را زیارت كنند، اما كسانى كه براى تفریح و سرگرمى به كربلا سفر مى كنند، به زیارت آن حضرت نروند بهتر است؛ زیرا اگر به زیارت آن حضرت بروند، در نامه اعمالشان براى آنان زیارت نوشته نمى شود.
16- عظمت زائر امام حسین علیه السلام
زائر امام حسین علیه السلام باید بداند كه در حال زیارت در برابر چه كسى ایستاده و با چه شخصیتى در حال گفتگوست. اگر چنین باشیم و از اهمیت این مطلب آگاهى داشته باشیم، هنگام زیارت هیچ چیز نمى تواند ذهن ما را به خود مشغول دارد. امام صادق علیه السلام فرموده اند: «من أتى الحسینَ علیه السلام عارفاً بحقه كتبه اللَه فى أعلى علّیین؛ كسى كه به زیارت امام حسین رود، و عارف به حق به ایشان باشد، خداى تعالى نام او را در اعلى علیین مرقوم خواهد داشت».
17- برتری زیارت امام حسین علیه السلام بر زیارت کعبه
ازجمله عطاهایى كه خداى متعال فقط به امام حسین علیه السلام داده، به زیارت ایشان مربوط مى شود؛ بدین معنا كه زیارت ایشان حتى در حالت ترس نیز استحباب دارد و چه بسا ثواب آن دوچندان مى شود. در حالى كه حج با همه عظمتى كه دارد مشروط به خالى بودن مسیر از خوف و خطر است و جمع فراوانى از فقها فرموده اند كه اگر شخصى بدون اعتنا به این شرط حج بگزارد و طى راه خطرى متوجه او شود، حج او صحیح نیست. برخى پا را از این هم فراتر نهاده و فرموده اند: اگر راه توأم با خوف و خطر باشد، ولى شخص به سلامت به حج برود، حج او صحیح نخواهد بود؛ زیرا چنین شخصى به این شرط كه یكى از شروط استطاعت است، اعتنا نكرده است. روشن است كه مفهوم استطاعت فقط ناظر به استطاعت مالى نیست و امنیت راه را نیز شامل مى شود و در حالاتى كه راه ایمن نیست، استطاعت حاصل نمى شود.
اما زیارت امام حسین علیه السلام حتى در حال خوف و ترس استحباب دارد و نسبت به آن سفارش شده است. در طى تاریخ با اینكه زمامداران ستمگر زائران حرم حضرت سیدالشهدا علیه السلام را به زندان مى افكندند و چه بسا دست و پاى آنان را مى بریدند و اموالشان را مصادره مى كردند، با این حال شنیده نشده است كه ائمه علیهم السلام آنان را از این كار نهى كرده باشند، بلكه آنان را به این كار تشویق مى فرمودند. روایت شده است كه ابن بكیر به امام صادق علیه السلام عرضه داشت: هرگاه از منطقه ارجان مى گذرم، دلم براى زیارت بارگاه جدت [امام حسین علیه السلام] پر مى كشد، ولى وقتى بدان جا مى روم در تمام طول راه از سلطان و جاسوسان و نگهبانان مسلّح سخت هراسناك و وحشت زده هستم. امام به او فرمود: «یابنَ بُكیر، أما تُحِبُّ أن یراكَ اللهُ فینا خائِفاً. أما تَعلَمُ أَنَّهُ مَن خافَ لِخَوفِنا أظَلَّهُ اللهُ فی ظِلِّ عَرشِهِ وكانَ مُحدّثهُ الحسین علیه السلام تحتَ العرشِ وآمَنَهُ اللهُ مِن أفزاعِ یومِ القیامةِ ، یفزعُ النّاسُ ولا یفزعُ ، فإن فَزِعَ وَقَّرَتهُ الملائكةُ وسَكَّنَتْ قَلبَهُ بِالبِشارةِ؛ اى پسر بكیر، دوست ندارى خدا ببیند كه به خاطر ما ترسیده اى؟ آیا نمى دانى كه هركس به خاطر ما بترسد، خدا او را در سایه عرش خود جاى مى دهد و امام حسین علیه السلام در زیر عرش الهى [همدم و] هم سخن او خواهد بود و خدا او را از هول و هراس قیامت ایمن مى دارد؟
چنین كسى وقتى مردم وحشت زده مى شوند هراسناك نمى شود؛ زیرا به محض آنكه وحشت زده شود، فرشتگان او را دلدارى مى دهند و با بشارت دادن به وى او را آسوده خاطر مى كنند».
همین مسأله باعث شده است كه زائران بارگاه ابا عبدالله الحسین علیه السلام در سرما و گرما و در اوضاع دشوار و باوجود خطرهاى گوناگون و دورى راه به سمت بارگاه ملكوتى آن حضرت بیایند و همین امر باعث شده است كه امام صادق علیه السلام با چنین تعابیر بلند و درخشانى آنان را بستاید: «اللهم إنّ أعدائَنا عابوا علیهم خُروجَهم فَلَمْ ینهَهُمْ ذلكَ عَنِ الشّخوصِ إلَینا وَخِلافاً مِنهُم على مَن خالَفَنا فَارْحمْ تِلكَ الوُجوهَ الّتی قَد غَیرَتها الشّمسُ ... اللّهم إنی أستَودِعُكَ تلكَ الأنفسَ وتلكَ الأبدانَ حتّى نُوافِیهم على الحوضِ یومَ العَطَشِ؛ خدایا، دشمنان ما بر بیرون آمدنِ آنان خرده گرفتند، ولى این كار آنان را از آمدن نزد ما باز نداشت و آنان با مخالفان ما از در مخالفت درآمدند. پس بار خدایا این چهره هایى را كه تابش آفتاب رنگشان را دگرگون كرده است مورد لطف و رحمت خود قرار ده. خدایا، من این جان ها و این پیكرها را در نزد حضرتت به ودیعت مى نهم تا در روز تشنگى در كنار حوض كوثر با آن ها ملاقات نماییم».
18- دعای امام صادق علیه السلام برای زائران حسینی
معاویة بن وهب مى گوید: براى تشرف به محضر امام صادق علیه السلام اجازه گرفتم. وقتى وارد شدم دیدم آن حضرت مشغول نماز هستند. منتظر نشستم تا نماز ایشان تمام شد. پس از پایان نماز آن حضرت شروع به مناجات با خدا نمودند و عرضه داشتند: «اى كسى كه ما را به كرامت و وصایت ممتاز كرد و به ما وعده شفاعت داد و علم گذشته و آینده را به ما عطا نمود و دل هاى برخى از مردم را به ما متمایل ساخت، من و برادرانم و زوار قبر اباعبدالله الحسین علیه السلام را بیامرز؛ زوارى كه براى نیكى به ما و به امید به دست آوردن پاداشى كه در ایجاد پیوند با ما نهاده اى و نیز شاد كردن دل پیامبرت - كه درود تو بر او و خاندنش باد – و فرمان بردارى از ما و خشمگین كردن دشمنانمان و به دست آوردن خشنودى ات اموال خود را صرف كردند و رنج سفر را بر پیكرهاى خود هموار نمودند.
[بار پروردگارا] پس از جانب ما خشنودى ات را پاداش آنان قرار ده و در شبان و روزان پاسشان دار و در میان اهل و فرزندانى كه در وطن برجاى نهادند بهترین جانشین براى آنان باش و با آنان همراه باش و شر هرستمگر سركش و هر آفریده ناتوان یا نیرومند و نیز شر شیاطین جن و انس را از آنان به دور دار و به آنان كه ما را بر فرزندان و اهل و خویشان خود ترجیح دادند بهتر از آنچه انتظار دارند، عطا كن. خدایا دشمنان ما بر [سفر و] بیرون آمدن آنان خرده گرفتند، ولى این كار باعث نشد كه نزد ما نیایند و با مخالفان ما از در مخالفت وارد نشوند. پس بر آن چهره هایى كه آفتاب رنگشان را دگرگون كرده رحمت كن، و آن گونه هایى را كه بر قبر اباعبدالله نهاده مى شود مورد رحمت قرار ده، و آن دیدگانى را كه به مهر ما گریان مى شوند مشمول مهر خود قرار ده، وآن دل هایى را كه براى ما بى تاب شد و سوخت و فریادهایى را كه براى ماست مشمول رحمت خود ساز. پروردگارا، من این جانها و این تن ها را تا زمانى كه در روز تشنگى در كنار حوض [كوثر] ملاقاتشان كنیم، به تو مى سپارم». حضرت همان طور كه در حال سجده بودند پیوسته این دعا را مى خواندند. وقتى مناجات ایشان به پایان رسید عرضه داشتم: فدایت شوم، اگر این دعایى كه از شما شنیدم در حق كسى مى بود كه اصلاً خدا را هم نمى شناخت به گمانم كه آتش دوزخ را بهره اى در او نبود. به خدا قسم آرزو كردم كه كاش حج نمى گزاردم، ولى به زیارت امام حسین علیه السلام رفته بودم. حضرت فرمودند: تو چقدر به او نزدیكى، پس چه چیزى تو را از رفتن به آن جا باز مى دارد؟ و فرمود: چرا این كار را فرو نهاده اى؟ عرضه داشتم: جانم به قربانت: نمى دانستم كار [زائران و دوستان ابا عبدالله الحسین علیه السلام] تا این مقدار ارجمند است. حضرت فرمودند: اى معاویه، كسانى كه در آسمان براى زائران ایشان دعا مى كنند، بیشتر از كسانى هستند كه در زمین برایشان دعا مى نمایند.
